Ex h – czym jest i jakie ma zastosowanie w praktyce

W wielu zakładach zagrożenie wybuchem kojarzy się głównie z elektryką. Tymczasem w praktyce przemysłowej bardzo często źródło zapłonu powstaje w elementach czysto mechanicznych. Przegrzane łożysko, zatarcie przekładni czy tarcie metal–metal mogą wygenerować energię wystarczającą do zapłonu atmosfery wybuchowej. Właśnie takie sytuacje obejmuje koncepcja Ex h ATEX.

Dlaczego elementy mechaniczne mogą być źródłem zapłonu w strefie Ex?

Elementy mechaniczne mogą stać się źródłem zapłonu, ponieważ generują ciepło, iskry lub energię mechaniczną podczas pracy lub awarii.

W praktyce przemysłowej nie chodzi o „normalną pracę” urządzenia, tylko o sytuacje graniczne:

• zatarcie łożyska,
• brak smarowania,
• niewspółosiowość wału,
• kontakt elementów metalicznych.

W takich warunkach dochodzi do:

• lokalnego wzrostu temperatury,
• powstawania gorących powierzchni,
• a w skrajnych przypadkach – iskrzenia mechanicznego.

Jeżeli temperatura powierzchni przekroczy np. MIT (minimalną temperaturę zapłonu) dla danego pyłu lub gazu, może dojść do zapłonu.Dla przykładu:

• wiele pyłów organicznych ma MIT w zakresie 400–600°C,
• warstwa pyłu (LIT) może zapalić się już przy 250–350°C.

Oznacza to, że nawet pojedynczy punkt przegrzania w urządzeniu może być krytyczny. Jeśli chcesz rozwinąć ten temat, przeczytaj o tym, czym jest MIT i LIT na naszym blogu.

Czym jest Ex h ATEX i kiedy ma zastosowanie

Ex h ATEX to sposób oceny bezpieczeństwa urządzeń nieelektrycznych w strefach zagrożenia wybuchem.

W przeciwieństwie do znanych oznaczeń:

• Ex d,
• Ex e,
• Ex i,

które dotyczą urządzeń elektrycznych, Ex h odnosi się do urządzeń mechanicznych.

Są to m.in.:

• przekładnie,
• mieszadła,
• wentylatory,
• pompy,
• przenośniki.

Zgodnie z normami (np. EN ISO 80079-36 i 80079-37) analiza Ex h polega na:

• identyfikacji potencjalnych źródeł zapłonu,
• ocenie scenariuszy awarii,
• określeniu środków zapobiegawczych.

Kluczowa różnica polega na tym, że Ex h nie opiera się na jednej metodzie ochrony, tylko na analizie ryzyka konkretnego urządzenia. To oznacza, że każde urządzenie wymaga indywidualnego podejścia.

Jakie scenariusze prowadzą do zapłonu w urządzeniach Ex h?

Najbardziej niebezpieczne scenariusze w Ex h to te, które łączą awarię mechaniczną z obecnością atmosfery wybuchowej.

W praktyce audytowej często spotyka się sytuacje, które na pierwszy rzut oka wydają się niegroźne.

Na przykład: 

• łożysko pracuje bez smarowania przez kilka godzin, 
• temperatura stopniowo rośnie, 
• na obudowie osadza się warstwa pyłu.

W pewnym momencie temperatura powierzchni przekracza LIT dla pyłu – i dochodzi do zapłonu.

Inny scenariusz: 

• uszkodzenie elementu wirującego powoduje kontakt metal–metal, 
• powstają iskry mechaniczne w instalacji obecna jest atmosfera gazowa.

To wystarczy, aby doszło do inicjacji wybuchu. Dlatego w analizie Ex h kluczowe jest nie tylko pytanie: „czy urządzenie działa poprawnie?” ale przede wszystkim:„co się stanie, gdy przestanie działać poprawnie?”

Jak ocenić urządzenie pod kątem Ex h w praktyce zakładu

Ocena Ex h polega na analizie rzeczywistych warunków pracy urządzenia i możliwych scenariuszy jego uszkodzenia.

Oznacza to konieczność odpowiedzi na kilka kluczowych pytań:

• jakie elementy mogą się przegrzać,
• gdzie może dojść do tarcia lub kontaktu metal–metal,
• czy możliwe jest powstawanie iskier,
• jakie są parametry zapłonowe medium (MIT, LIT, MEZ).

W wielu zakładach problem polega na tym, że:

• urządzenia są eksploatowane latami bez ponownej oceny,
• zmieniają się warunki pracy (np. inne medium, inne temperatury),
• dokumentacja nie uwzględnia realnych scenariuszy awarii.

Dlatego analiza Ex h bardzo często ujawnia sytuacje typu: urządzenie formalnie dopuszczone do pracy, ale nieprzystosowane do aktualnych warunków procesu.

Jeśli nie masz pewności, czy urządzenia mechaniczne w Twojej instalacji nie stanowią ukrytego źródła zapłonu, warto to zweryfikować w praktyce. W ATEX Doradztwo pomagamy ocenić urządzenia pod kątem Ex h i realnego ryzyka wybuchu – nie tylko na podstawie dokumentacji, ale rzeczywistych warunków pracy.\

Najczęściej zadawane pytania o Ex h