Ocena zagrożenia wybuchem

Ocenę zagrożenia wybuchem sporządza się wszędzie tam, gdzie prowadzi się procesy z użyciem materiałów mogących tworzyć mieszaniny wybuchowe lub gdzie takie materiały są magazynowane. Obowiązek wynika z § 37 ust. 1 rozporządzenia MSWiA z 7 czerwca 2010 r. (Dz. U. Nr 109, poz. 719 z późn. zm.), a zgodnie z § 37 ust. 4 dokonują jej inwestor, projektant lub użytkownik decydujący o procesie technologicznym. Opracowanie wskazuje pomieszczenia zagrożone wybuchem, wyznacza strefy i identyfikuje czynniki mogące zainicjować zapłon.

W Atex Doradztwo przygotowujemy OZW, które obronią się podczas kontroli PSP oraz PIP. Wyznaczamy strefy na podstawie parametrów pożarowo-wybuchowych konkretnych substancji i opracowujemy kompletną dokumentację graficzną zgodną z normami serii PN-EN 60079.

skontaktuj się

lub zadzwoń +48 690 025 027

Andrzej Bobula

Ekspert ds. bezpieczeństwa w obszarze ATEX i bezpieczeństwa maszyn, specjalizujący się w ocenie ryzyka wybuchu oraz analizie maszyn używanych do produkcji materiałów wybuchowych. Uprawniony do wykonywania prac związanych z dostępem do materiałów wybuchowych (Wojskowy Instytut Techniki Uzbrojenia). Posiada bogate doświadczenie w zakresie certyfikacji maszyn zgodnych ze standardami ATEX oraz oceny zgodności maszyn z Dyrektywą Maszynową 2006/42/WE (CE).

Co zawiera ocena zagrożenia wybuchem?

Ocena zagrożenia wybuchem to konkretny dokument, którego zakres określa § 37 ust. 2 rozporządzenia MSWiA. Zgodnie z przepisem OZW obejmuje:

wskazanie pomieszczeń zagrożonych wybuchem,
wyznaczenie w pomieszczeniach i przestrzeniach zewnętrznych odpowiednich stref zagrożenia wybuchem wraz z opracowaniem graficznej dokumentacji klasyfikacyjnej,
wskazanie czynników mogących zainicjować zapłon.

Graficzna dokumentacja klasyfikacyjna zawiera plany sytuacyjne obrazujące rodzaj i zasięg stref zagrożenia wybuchem oraz lokalizację i identyfikację źródeł emisji. To najczęściej pomijany element całego opracowania, a jednocześnie ten, który realnie wykorzystują projektanci instalacji elektrycznych i służby utrzymania ruchu.

Klasyfikację stref określają Polskie Normy — w szczególności PN-EN 60079-10-1 dla atmosfer gazowych i PN-EN 60079-10-2 dla atmosfer pyłowych.

Prześlij dokumentację do wyceny

Do przygotowania wyceny wystarczą rzuty kondygnacji i karty charakterystyki substancji palnych. Nie masz kompletu? Prześlij to, czym dysponujesz — resztę ustalimy w rozmowie technicznej.

5 kPa

Próg pomieszczenia zagrożonego wybuchem. Pomieszczenie określa się jako zagrożone wybuchem, jeżeli wydzielające się palne gazy, pary, mgły lub pyły mogą utworzyć mieszaninę, której wybuch spowodowałby przyrost ciśnienia przekraczający 5 kPa (§ 37 ust. 7).

0,01 m³

Próg wyznaczenia strefy. Strefę zagrożenia wybuchem wyznacza się w pomieszczeniu, jeżeli może w nim występować mieszanina wybuchowa o objętości co najmniej 0,01 m³ w zwartej przestrzeni (§ 37 ust. 9).

Instalacja przemysłowa objęta oceną zagrożenia wybuchem

Kiedy ocena zagrożenia wybuchem jest wymagana?

Przepis nie ogranicza się do zakładów chemicznych ani stacji paliw. W praktyce obowiązek dotyczy znacznie szerszego kręgu obiektów, niż zakłada większość zarządców:

lakiernie i malarnie natryskowe, magazyny farb i rozpuszczalników
instalacje odpylania, filtry workowe, cyklony, silosy, transport pneumatyczny
młyny, przesypy, stanowiska rozładunku big-bagów
rozlewnie i stanowiska nalewu cieczy palnych
akumulatorownie i pomieszczenia ładowania wózków
kotłownie, instalacje gazowe, stacje redukcyjne
oczyszczalnie ścieków i komory fermentacyjne biogazu

Obowiązek pojawia się także na etapie projektowania. Ocena stanowi materiał wejściowy dla projektu budowlanego i instrukcji bezpieczeństwa pożarowego — jej brak potrafi zablokować odbiór obiektu.

Nie wiesz, czy Twój zakład podlega obowiązkowi?

Prześlij rzuty kondygnacji i karty charakterystyki substancji palnych. Odpowiemy, czy ocena jest wymagana i w jakim zakresie.

Prześlij dokumentację do wyceny

lub zadzwoń +48 690 025 027 — wycena jest bezpłatna

Kto ma obowiązek wykonania oceny?

Zgodnie z § 37 ust. 4 oceny dokonują inwestor, projektant lub użytkownik decydujący o procesie technologicznym. To sformułowanie ma praktyczne konsekwencje, które rzadko są wyciągane wprost:

Kto odpowiada za ocenę zagrożenia wybuchem na poszczególnych etapach
Etap	Kto odpowiada	Co to oznacza w praktyce
Projektowanie nowego obiektu	Inwestor i projektant	Ocena powstaje przed projektem budowlanym i determinuje rozwiązania techniczne, nie odwrotnie
Budowa i odbiór	Inwestor	Dokument jest częścią dokumentacji odbiorowej weryfikowanej przez PSP
Eksploatacja	Użytkownik decydujący o procesie	Odpowiedzialność przechodzi na tego, kto realnie kształtuje proces technologiczny
Zmiana technologii lub rozbudowa	Użytkownik	Nowa substancja, nowe urządzenie lub zmiana wydajności unieważniają dotychczasowe wnioski

Tabelę można przewijać w poziomie.

Przepis nie wymaga formalnych uprawnień do sporządzenia oceny. Wymaga jednak wiedzy, której nie da się zastąpić szablonem: znajomości parametrów pożarowo-wybuchowych substancji, metodyki wyznaczania zasięgu stref według norm PN-EN 60079 oraz umiejętności rozpoznania źródeł zapłonu w konkretnej instalacji.

Zlecenie opracowania firmie zewnętrznej nie zdejmuje odpowiedzialności z podmiotu wskazanego w rozporządzeniu.

Które parametry substancji decydują o wyniku oceny?

Zasięg strefy, wymagana klasa temperaturowa urządzeń i dobór zabezpieczeń wynikają z parametrów pożarowo-wybuchowych konkretnej substancji, a nie z jej nazwy. Dwie ciecze o podobnym zastosowaniu mogą dać zupełnie różne strefy. Zestawienie parametrów jest w naszych opracowaniach osobnym rozdziałem — bez niego ocena jest opisem, nie analizą.

Parametr	Co określa	Wpływ na ocenę
DGW i GGW dolna i górna granica wybuchowości	Zakres stężeń, w którym mieszanina jest zapalna	Determinuje objętość strefy i wielkość uwolnienia potrzebną do jej wytworzenia
Temperatura zapłonu	Najniższa temperatura, w której nad cieczą powstają pary zdolne do zapłonu	Rozstrzyga, czy ciecz w danych warunkach w ogóle tworzy atmosferę wybuchową
AIT temperatura samozapłonu	Temperatura samoczynnego zapłonu bez źródła zewnętrznego	Wyznacza dopuszczalną klasę temperaturową urządzeń T1–T6
MEZ minimalna energia zapłonu	Najmniejsza energia iskry inicjująca zapłon	Decyduje o wymaganiach dla ochrony elektrostatycznej i uziemień
MIT i LIT	Temperatura zapłonu obłoku pyłu i warstwy pyłu	Ogranicza maksymalną temperaturę powierzchni urządzeń w strefach pyłowych
K_st i P_max	Gwałtowność i maksymalne ciśnienie wybuchu pyłu	Podstawa doboru odciążania, tłumienia i odsprzęgania wybuchu
LOC graniczne stężenie tlenu	Stężenie tlenu, poniżej którego wybuch nie zachodzi	Umożliwia inertyzację jako środek ochronny

Tabelę można przewijać w poziomie.

Dane pochodzą z kart charakterystyki, literatury normowej lub — dla pyłów procesowych — z badań laboratoryjnych. Dla pyłów własnych zakładu wartości literaturowe zwykle nie wystarczają. Mąka pszenna, cukier puder i pył drzewny z tego samego procesu mogą mieć istotnie różne K_st w zależności od granulacji i wilgotności.

Rozwinięcie każdego z parametrów: granice wybuchowości gazów · minimalna energia zapłonu (MEZ) · temperatura zapłonu · MIT i LIT w praktyce · wskaźniki K_st i P_max · graniczne stężenie tlenu (LOC)

Jak wyznacza się strefy i co z nich wynika dla urządzeń Ex?

Strefę definiuje prawdopodobieństwo i czas występowania atmosfery wybuchowej, nie rodzaj pomieszczenia. Klasyfikacja rozdziela atmosfery gazowe i pyłowe.

Strefa	Występowanie atmosfery	Przykład w instalacji	Kategoria	EPL
0	Stale, przez długie okresy lub często	Wnętrze zbiornika z rozpuszczalnikiem, przestrzeń nad lustrem cieczy	1G	Ga
1	Sporadycznie w normalnej pracy	Okolica króćca nalewowego, właz rewizyjny, odpowietrzenie	2G	Gb
2	Rzadko i krótkotrwale, głównie przy awarii	Otoczenie połączeń kołnierzowych, przestrzeń wokół strefy 1	3G	Gc
20	Stale, przez długie okresy lub często	Wnętrze filtra workowego, silosu, cyklonu, mieszalnika	1D	Da
21	Sporadycznie w normalnej pracy	Stanowisko rozładunku big-bagów, otoczenie zsypu	2D	Db
22	Rzadko i krótkotrwale	Przestrzeń wokół strefy 21, miejsca osadzania się pyłu	3D	Dc

Tabelę można przewijać w poziomie.

Z wyznaczonej strefy wynikają konkretne wymagania dla urządzeń pracujących w jej obrębie:

grupa wybuchowości — IIA, IIB lub IIC dla gazów i par; IIIA, IIIB lub IIIC dla pyłów, zależnie od przewodności pyłu
kategoria urządzenia — 1, 2 lub 3, z literą G dla gazów i D dla pyłów
klasa temperaturowa T1–T6 dla atmosfer gazowych, przy czym maksymalna temperatura powierzchni musi być niższa od temperatury samozapłonu substancji
maksymalna temperatura powierzchni w °C dla atmosfer pyłowych, odnoszona do MIT obłoku i temperatury zapłonu warstwy
rodzaj ochrony — Ex d, Ex e, Ex i, Ex p i pozostałe, dobierany do strefy i warunków pracy

Najczęstsza nieprawidłowość, jaką spotykamy podczas audytów, to rozjazd między planem stref a tabliczkami znamionowymi urządzeń. Strefa jest wyznaczona poprawnie, dokument istnieje, ale w strefie 21 pracuje oprawa oświetleniowa bez wymaganej kategorii albo o zbyt wysokiej temperaturze powierzchni.

Czym różni się OZW od oceny ryzyka wybuchu i DZPW?

To najczęściej mylone pojęcia w całej ochronie przeciwwybuchowej. To trzy różne dokumenty, wynikające z dwóch różnych porządków prawnych, i żaden nie zastępuje pozostałych.

Kryterium porównania	Ocena zagrożenia wybuchem (OZW)	Ocena ryzyka wybuchu	Dokument Zabezpieczenia Przed Wybuchem (DZPW)
Podstawa prawna	Rozporządzenie MSWiA z 7.06.2010, § 37 (Dz. U. Nr 109, poz. 719)	Rozporządzenie MG z 8.07.2010 (Dz. U. Nr 138, poz. 931)	Rozporządzenie MG z 8.07.2010
Porządek prawny	Ochrona przeciwpożarowa i prawo budowlane	Bezpieczeństwo i higiena pracy	Bezpieczeństwo i higiena pracy
Cel	Wskazanie pomieszczeń zagrożonych i wyznaczenie stref	Oszacowanie ryzyka wybuchu na stanowiskach pracy	Wykazanie, że ryzyko zostało ocenione i ograniczone
Kto sporządza	Inwestor, projektant lub użytkownik decydujący o procesie	Pracodawca	Pracodawca
Kluczowy element	Graficzna dokumentacja klasyfikacyjna stref	Analiza scenariuszy i skutków	Zestawienie środków ochronnych i procedur
Kto weryfikuje	Państwowa Straż Pożarna	Państwowa Inspekcja Pracy	Państwowa Inspekcja Pracy
Kolejność	Powstaje pierwszy — jest materiałem wejściowym	Bazuje na wynikach OZW	Zamyka cykl, obejmuje oba poprzednie

Tabelę można przewijać w poziomie.

W praktyce OZW jest fundamentem. Bez wyznaczonych stref nie da się rzetelnie ocenić ryzyka, a bez oceny ryzyka Dokument Zabezpieczenia Przed Wybuchem staje się zbiorem ogólników. Kontrola PIP zwykle zaczyna się od DZPW i cofa do materiałów źródłowych — wtedy wychodzi, że stref nikt nie policzył.

Masz zapowiedzianą kontrolę PSP albo PIP?

Sprawdzimy, czy dokumentacja odpowiada rzeczywistemu stanowi instalacji i co trzeba uzupełnić przed wizytą kontrolującego.

Sprawdź moją dokumentację

Pilne? Zadzwoń +48 690 025 027 — ustalimy termin wizji lokalnej

Jak przebiega opracowanie krok po kroku?

Opracowanie prowadzimy w ośmiu etapach. Wizja lokalna jest obowiązkowa — oceny nie da się rzetelnie wykonać wyłącznie na podstawie przesłanej dokumentacji, bo znaczna część źródeł emisji i zapłonu istnieje tylko w rzeczywistej instalacji.

Analiza dokumentacji wejściowej — projekt, rzuty, schematy technologiczne, DTR urządzeń, karty charakterystyki substancji.
Wizja lokalna i inwentaryzacja procesowa — obchód instalacji, identyfikacja miejsc uwolnienia, weryfikacja rzeczywistego stanu wobec dokumentacji.
Zestawienie substancji palnych z parametrami pożarowo-wybuchowymi — DGW/GGW, temperatura zapłonu, AIT, MEZ, a dla pyłów MIT, LIT, K_st i P_max. Wskazujemy, które dane wymagają badań laboratoryjnych.
Określenie źródeł i stopni emisji — ciągła, pierwszego lub drugiego stopnia, wraz z oszacowaniem wydajności uwolnienia.
Analiza wentylacji — rodzaj, stopień i dostępność wentylacji, w tym awaryjnej. To ona najczęściej rozstrzyga o zasięgu strefy.
Obliczenia — objętość mieszaniny wybuchowej, przyrost ciśnienia wybuchu wobec progu 5 kPa, zasięgi stref według PN-EN 60079-10-1 i 10-2.
Identyfikacja źródeł zapłonu — elektryczne, mechaniczne, termiczne, elektrostatyczne, w tym ocena skuteczności uziemień i połączeń wyrównawczych.
Graficzna dokumentacja klasyfikacyjna i wnioski — plany sytuacyjne z rodzajem i zasięgiem stref oraz lokalizacją źródeł emisji, wraz z zaleceniami dla urządzeń i zabezpieczeń.

Na wyjściu otrzymujesz dokument, który daje się wdrożyć, a nie tylko włożyć do segregatora: opis wraz z obliczeniami, zestawienie parametrów substancji, plany stref w formacie do dalszego projektowania oraz listę zaleceń uporządkowaną według pilności.

Jakie dane są potrzebne do wykonania oceny?

Im pełniejszy komplet, tym krótszy czas realizacji i tym mniej założeń w dokumencie. Brak części materiałów nie blokuje prac — uzupełniamy je podczas wizji lokalnej, ale wydłuża to termin.

Dokumentacja techniczna obiektu

projekt budowlany lub architektoniczno-budowlany
rzuty wszystkich kondygnacji z opisem funkcji pomieszczeń
plan sytuacyjny z terenami przyległymi
schematy instalacji wentylacyjnej z parametrami wydajności

Dokumentacja procesowa

schematy technologiczne (P&ID) instalacji z substancjami palnymi
instrukcje technologiczno-ruchowe
DTR urządzeń, w szczególności pracujących w potencjalnych strefach
bilans zużycia i przerobu substancji palnych

Dane o substancjach

karty charakterystyki (SDS) wszystkich substancji palnych
dla pyłów procesowych — wyniki badań K_st, P_max, MIT i LIT, jeśli zakład nimi dysponuje
informacja o rzeczywistych temperaturach i ciśnieniach procesowych

Dokumentacja istniejąca

instrukcja bezpieczeństwa pożarowego (IBP)
poprzednia ocena zagrożenia wybuchem, jeśli była wykonywana
protokoły pomiarów elektrycznych i pomiarów rezystancji uziemień
rejestr zdarzeń typu near miss, jeśli jest prowadzony

Kiedy ocenę trzeba zaktualizować?

W przepisach nie ma określonego interwału. Twierdzenia o obowiązkowej aktualizacji „co pięć lat” nie mają umocowania w rozporządzeniu — obowiązek aktualizacji jest zdarzeniowy, nie kalendarzowy. Ocena wymaga weryfikacji, gdy zachodzi którakolwiek z sytuacji:

zmiana substancji palnej lub jej parametrów, w tym zmiana dostawcy przy innej granulacji pyłu
zmiana procesu technologicznego, wydajności lub parametrów pracy instalacji
rozbudowa, przebudowa lub modernizacja obiektu albo instalacji
zmiana sposobu użytkowania pomieszczeń
wymiana lub przebudowa układu wentylacji
zdarzenie typu near miss, pożar albo zapłon w obrębie instalacji
zalecenia pokontrolne PSP lub PIP

Niezależnie od powyższego zalecamy okresowy przegląd dokumentu, spójny z cyklem przeglądów instalacji Ex prowadzonych zgodnie z PN-EN 60079-17.

Ile kosztuje ocena zagrożenia wybuchem?

Wycena jest indywidualna, bo nakład pracy zależy przede wszystkim od złożoności procesu, nie od metrażu. Na koszt wpływają:

liczba i rodzaj substancji palnych oraz dostępność ich parametrów
liczba pomieszczeń, kondygnacji i przestrzeni zewnętrznych do sklasyfikowania
złożoność ciągów technologicznych i liczba źródeł emisji
kompletność dokumentacji wejściowej
konieczność wykonania obliczeń specjalistycznych lub badań pyłu
zakres dokumentacji graficznej
czy opracowujemy dokument od podstaw, czy aktualizujemy istniejący — aktualizacja jest wyraźnie tańsza

Aktualne widełki dla poszczególnych zakresów prac podajemy w cenniku usług ATEX. Wycena konkretnego obiektu jest bezpłatna.

Pięć rzeczy do zapamiętania

Obowiązek wynika z § 37 rozporządzenia MSWiA z 7.06.2010, a dokonują go inwestor, projektant lub użytkownik decydujący o procesie technologicznym.
Próg 5 kPa decyduje o uznaniu pomieszczenia za zagrożone wybuchem, próg 0,01 m³ o wyznaczeniu w nim strefy.
Wynik oceny wynika z parametrów substancji — DGW/GGW, MEZ, AIT, MIT, LIT, K_st i P_max — a nie z nazwy procesu.
OZW, ocena ryzyka wybuchu i DZPW to trzy różne dokumenty. OZW powstaje pierwsza i jest materiałem wejściowym dla pozostałych.
Aktualizacja jest zdarzeniowa, nie kalendarzowa. Zmiana substancji, procesu lub wentylacji unieważnia dotychczasowe wnioski.

Zmieniliście proces, substancję albo wentylację?

Każda z tych zmian unieważnia dotychczasowe wnioski z oceny. Zweryfikujemy, czy wyznaczone strefy nadal odpowiadają temu, co dzieje się na instalacji.

Zamów aktualizację oceny

Aktualizacja jest tańsza niż nowe opracowanie — +48 690 025 027

Zaufali nam

Często zadawane pytania

Nie. Obowiązek dotyczy obiektów, w których prowadzi się procesy technologiczne z użyciem materiałów mogących wytworzyć mieszaniny wybuchowe, albo w których takie materiały są magazynowane. O tym, czy zakład podlega obowiązkowi, rozstrzyga rodzaj substancji i charakter procesu, a nie branża.

Rozporządzenie wskazuje inwestora, projektanta lub użytkownika decydującego o procesie technologicznym i nie wymaga formalnych uprawnień. W praktyce opracowanie zleca się podmiotowi zewnętrznemu, ale odpowiedzialność za jego skutki pozostaje po stronie podmiotu wskazanego w przepisie.

Nie. Ocena zagrożenia wybuchem wynika z przepisów przeciwpożarowych i wyznacza strefy, a Dokument Zabezpieczenia Przed Wybuchem wynika z przepisów BHP i wykazuje, że pracodawca ocenił i ograniczył ryzyko. OZW powstaje pierwsza i jest materiałem wejściowym dla DZPW.

Pomieszczenie uznaje się za zagrożone wybuchem, jeżeli może w nim powstać mieszanina wybuchowa w ilości powodującej przyrost ciśnienia przekraczający 5 kPa (§ 37 ust. 7). Wartość tę wylicza się na podstawie objętości pomieszczenia i parametrów substancji palnej.

Tak. Rozporządzenie wskazuje wyznaczenie stref zarówno w obiektach, jak i na terenach przyległych. W praktyce dotyczy to stanowisk nalewu, odpowietrzeń zbiorników, zewnętrznych instalacji odpylania i miejsc rozładunku cystern.

Przepisy nie określają stałego interwału. Aktualizacja jest wymagana przy zmianie substancji, procesu technologicznego, wentylacji, rozbudowie instalacji lub zmianie sposobu użytkowania pomieszczeń, a także po zdarzeniu typu near miss.

Państwowa Straż Pożarna weryfikuje ocenę w ramach czynności kontrolno-rozpoznawczych oraz przy odbiorze obiektu. Państwowa Inspekcja Pracy sprawdza dokumentację wynikającą z przepisów BHP, w tym DZPW, który bazuje na wynikach oceny. Coraz częściej OZW wymagają też ubezpieczyciele.

Dla pyłów standardowych zwykle wystarczają dane literaturowe. Dla pyłów procesowych o zmiennej granulacji lub wilgotności wartości K_st, P_max, MIT i LIT potrafią istotnie odbiegać od tabelarycznych — wtedy rekomendujemy badania laboratoryjne.

Brak dokumentu jest naruszeniem przepisów przeciwpożarowych i może skutkować decyzją pokontrolną PSP. Poważniejszą konsekwencją jest brak podstaw do prawidłowego doboru urządzeń Ex — w strefach mogą wtedy pracować urządzenia bez wymaganej kategorii lub o zbyt wysokiej temperaturze powierzchni.

Dla pojedynczego obiektu z jednym procesem zwykle [2–3] tygodnie od wizji lokalnej. Dla zakładów wielohalowych z rozbudowanymi ciągami technologicznymi termin ustalamy indywidualnie po zapoznaniu się z dokumentacją.