Dyrektywa ATEX 114 a 153: czym się różnią i kto za co odpowiada

Dyrektywa ATEX 114 a 153: czym się różnią i kto za co odpowiada – producent czy użytkownik?

ATEX 114 (dyrektywa 2014/34/UE) dotyczy producenta urządzeń: musi je zaprojektować, ocenić i oznaczyć. ATEX 153 (dyrektywa 1999/92/WE) dotyczy użytkownika: musi ocenić ryzyko wybuchu, wyznaczyć strefy i opracować DZPW. Urządzenie z oznaczeniem Ex nie zwalnia zakładu z żadnego obowiązku z dyrektywy 153.

To jedno z najczęstszych nieporozumień, na jakie trafiamy w zakładach. Kupuje się urządzenie z certyfikatem i uznaje temat za zamknięty. Tymczasem certyfikat producenta potwierdza, że urządzenie jest bezpieczne w określonych warunkach. Nie mówi nic o tym, czy takie warunki panują w Twoim zakładzie.

Czym różni się dyrektywa ATEX 114 od ATEX 153 i kogo dotyczy każda z nich?

ATEX 114 to potoczna nazwa dyrektywy 2014/34/UE, która określa wymagania dla urządzeń i systemów ochronnych przeznaczonych do stref zagrożonych wybuchem. ATEX 153 to dyrektywa 1999/92/WE, która nakłada na pracodawcę obowiązek ochrony pracowników w takich strefach. Pierwsza reguluje produkt, druga miejsce pracy.

KryteriumATEX 114ATEX 153
Dyrektywa2014/34/UE (dawniej 94/9/WE)1999/92/WE
Adresatproducent, importer, dystrybutorpracodawca, użytkownik
Przedmioturządzenia i systemy ochronnemiejsca pracy i pracownicy
Główne działaniaocena zgodności, CE, oznaczenie Exocena ryzyka, strefy, DZPW
Kluczowy dokumentdeklaracja zgodności UE, instrukcjaDokument Zabezpieczenia Przed Wybuchem
Kiedyprzed wprowadzeniem do obrotuprzed rozpoczęciem pracy i po zmianach
Powiązana usługacertyfikacja ATEX i CEocena zagrożenia wybuchem, DZPW, audyt

Najprościej: 114 pilnuje tego, co wyjeżdża z fabryki, a 153 tego, co dzieje się w zakładzie. Producent odpowiada za urządzenie. Pracodawca odpowiada za ludzi, instalację i warunki, w jakich to urządzenie pracuje.

Zabezpiecz pracowników i mienie!

Zapewnij swojej firmie ocenę zagrożeń, która realnie podnosi poziom bezpieczeństwa.

ATEX 114 a ATEX 153

Skąd się wzięły nazwy ATEX 114 i ATEX 153 (dawniej ATEX 95 i 137)?

To nazwy potoczne. Nie są numerami dyrektyw, tylko numerami artykułów Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (TFUE), na których oparto obie dyrektywy. Art. 114 dotyczy rynku wewnętrznego i swobodnego przepływu towarów, więc tam trafiła dyrektywa o urządzeniach. Art. 153 dotyczy ochrony pracowników, więc tam trafiła dyrektywa o miejscu pracy.

Starsze nazwy „ATEX 95” i „ATEX 137” pochodzą z numeracji sprzed Traktatu z Lizbony. Chodzi o te same przepisy: 95 to dziś 114, a 137 to dziś 153. W ofertach i starszych dokumentach nadal spotkasz wszystkie cztery nazwy.

Jakie obowiązki ma producent urządzeń Ex według dyrektywy ATEX 114 (2014/34/UE)?

Producent odpowiada za to, co wychodzi z jego fabryki. Zanim urządzenie trafi do klienta, przechodzi sześć etapów.

  1. Projektuje urządzenie zgodnie z zasadniczymi wymaganiami bezpieczeństwa i ochrony zdrowia (EHSR).
  2. Przypisuje grupę i kategorię urządzenia oraz wybiera moduł oceny zgodności.
  3. Angażuje jednostkę notyfikowaną, tam gdzie wymaga tego kategoria i rodzaj urządzenia.
  4. Przygotowuje dokumentację techniczną i instrukcję z danymi potrzebnymi do bezpiecznego użytkowania.
  5. Oznakowuje wyrób: znak CE, znak Ex, grupa i kategoria.
  6. Wystawia deklarację zgodności UE.

Importer i dystrybutor nie projektują urządzeń, ale muszą sprawdzić oznakowanie i dokumenty, zanim wprowadzą wyrób na rynek. Zakres i moduły oceny zgodności opisujemy przy usłudze certyfikacja ATEX i CE.

Które dokumenty ATEX powinien mieć producent, a które użytkownik?

DokumentProducentUżytkownik
Deklaracja zgodności UEwystawiaprzechowuje i weryfikuje
Instrukcja z danymi Exdostarczastosuje
Dokumentacja technicznaprowadzinie dotyczy (poza własną produkcją)
Ocena ryzyka wybuchunie dotyczyopracowuje
DZPWnie dotyczyopracowuje i aktualizuje
Klasyfikacja strefnie dotyczywykonuje
Protokoły przeglądów i pomiarównie dotyczyprowadzi

Jakie obowiązki ma pracodawca w strefach Ex według dyrektywy ATEX 153 (1999/92/WE)?

Tu kończy się odpowiedzialność producenta i zaczyna Twoja. Pracodawca odpowiada za bezpieczeństwo ludzi w miejscu, gdzie może pojawić się atmosfera wybuchowa, niezależnie od tego, jak dobre urządzenia kupił.

  • Ocena ryzyka wybuchu. Rozpoznajesz, gdzie i kiedy może powstać atmosfera wybuchowa oraz co może ją zapalić. Podstawą jest ocena zagrożenia wybuchem.
  • Klasyfikacja miejsc na strefy. Strefy 0, 1, 2 dla gazów i par oraz 20, 21, 22 dla pyłów. Wyniki dają wyznaczanie stref zagrożenia wybuchem.
  • Dokument Zabezpieczenia Przed Wybuchem. DZPW zbiera wyniki oceny, strefy i środki ochrony. Aktualizujesz go po zmianach w procesie i okresowo.
  • Środki techniczne i organizacyjne, w tym dobór urządzeń odpowiedniej kategorii do strefy.
  • Koordynacja prac, gdy na jednym terenie działa kilku pracodawców, na przykład wykonawcy zewnętrzni.
  • Oznakowanie miejsc, instrukcje, pisemne polecenia na prace niebezpieczne i szkolenia ATEX.
  • Kontrole i przeglądy instalacji, także elektrycznych: pomiary elektryczne w strefach Ex.

W Polsce te obowiązki wynikają z rozporządzenia Ministra Gospodarki z 8 lipca 2010 r. w sprawie minimalnych wymagań dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy związanych z możliwością wystąpienia w miejscu pracy atmosfery wybuchowej (Dz.U. 2010 nr 138, poz. 931). Wymagania dla urządzeń określa rozporządzenie Ministra Rozwoju z 6 czerwca 2016 r. (Dz.U. 2016 poz. 817). Aktualne brzmienie obu aktów sprawdzisz w ISAP. Szerzej o regulacjach piszemy w poradniku o podstawie prawnej oceny zagrożenia wybuchem, a o tym, kto może ją wykonać, w tekście kto wykonuje ocenę zagrożenia wybuchem.

Jak dobrać kategorię urządzenia Ex do strefy zagrożenia wybuchem?

Im bardziej prawdopodobna atmosfera wybuchowa, tym wyższa kategoria urządzenia. Dla urządzeń grupy II, czyli poza kopalniami, zasada wygląda tak:

StrefaAtmosfera wybuchowaWymagana kategoria
0 / 20stale lub przez długi czas1G / 1D
1 / 21prawdopodobna podczas normalnej pracy2G (lub 1G) / 2D (lub 1D)
2 / 22mało prawdopodobna, krótkotrwała3G (lub 2G, 1G) / 3D (lub 2D, 1D)

Litera G oznacza gazy, pary i mgły, litera D pyły. Kategoria to jednak dopiero pierwszy warunek. Urządzenie musi też pasować do grupy gazu lub pyłu (IIA, IIB, IIC dla gazów; IIIA, IIIB, IIIC dla pyłów), do klasy temperaturowej lub maksymalnej temperatury powierzchni oraz do warunków pracy, na przykład temperatury otoczenia i stopnia ochrony IP.

Przykład z gazów: przy dwusiarczku węgla, którego temperatura samozapłonu wynosi około 90 °C, potrzebna jest klasa temperaturowa T6. Sama kategoria 2G tego nie zapewni. Przy pyłach ocenia się temperaturę zapłonu chmury i tlenia warstwy. Różnicę między tymi parametrami wyjaśniamy w tekście o MIT i LIT w praktyce ATEX.

Normy do klasyfikacji stref, instalacji i przeglądów to PN-EN 60079-10-1 i 60079-10-2, 60079-14 oraz 60079-17. Aktualne wydania sprawdź w Polskim Komitecie Normalizacyjnym.

Jak dobrać kategorię urządzenia Ex do strefy zagrożenia wybuchem?

Czy urządzenie z oznaczeniem ATEX oznacza, że cały zakład jest zgodny z dyrektywą?

Nie. Oznaczenie Ex potwierdza zgodność urządzenia z dyrektywą 114. Zgodność zakładu z dyrektywą 153 to osobna sprawa i zawsze leży po stronie pracodawcy.

Weźmy typową sytuację. Zakład kupuje mieszalnik z deklaracją zgodności UE i znakiem Ex. Dostawca dostarcza go zgodnie z zamówieniem, a na hali nikt nie sprawdza, w jakiej strefie maszyna stanie i jaki pył lub opar będzie wokół niej.

Błędne rozumowanie: „Mamy mieszalnik z CE i znakiem Ex, więc zakład spełnia ATEX.”
Poprawnie: „Mieszalnik spełnia wymagania 114. Zakład nadal musi mieć ocenę ryzyka wybuchu, wyznaczone strefy i DZPW (153) oraz sprawdzić, czy kategoria i klasa temperaturowa urządzenia pasują do strefy.”

Jakie pięć pytań zadać przed zakupem urządzenia do strefy zagrożenia wybuchem?

Zanim zamówisz urządzenie do strefy, odpowiedz na pięć pytań. Każde z nich odsyła do dokumentu, który i tak powinien być w zakładzie: strefa i rodzaj substancji wynikają z oceny i DZPW, a dopasowanie urządzenia sprawdzasz na jego tabliczce i w dokumentach od producenta.

Jakie pięć pytań zadać przed zakupem urządzenia do strefy zagrożenia wybuchem?

Kiedy użytkownik urządzeń Ex staje się producentem w rozumieniu ATEX?

Wtedy, gdy zmienia urządzenie albo buduje je sam. Najczęstsze sytuacje to:

  • modyfikacja urządzenia z oznaczeniem Ex, która wpływa na jego ochronę przeciwwybuchową,
  • złożenie kompletnego urządzenia lub zestawu z komponentów na miejscu,
  • własna produkcja urządzenia na potrzeby zakładu.

Wtedy zakład musi przeprowadzić ocenę zgodności tak jak producent. Zakres wyjątków, na przykład dla instalacji składanych na miejscu, wyjaśniają wytyczne Komisji Europejskiej do dyrektywy 2014/34/UE. Przy konkretnym przypadku warto go potwierdzić przed zakupem lub zmianą, a nie podczas audytu.

Jest jeszcze wątek maszyn. Maszyna z elementami Ex podlega także przepisom o maszynach: dziś dyrektywie 2006/42/WE, a od 20 stycznia 2027 r. rozporządzeniu (UE) 2023/1230. Szerzej o tym piszemy przy usłudze ocena zgodności maszyn.

Jakie błędy w stosowaniu ATEX 114 i 153 popełniają zakłady najczęściej?

  • „Kupiliśmy urządzenie z ATEX, więc jesteśmy zgodni.” Ocena ryzyka, strefy i DZPW nadal są po stronie zakładu.
  • Kategoria lub klasa temperaturowa niepasująca do strefy. Urządzenie ma certyfikat, a mimo to w tym miejscu może stać się źródłem zapłonu. Warto przejrzeć źródła zapłonu w strefach zagrożonych wybuchem.
  • DZPW nieaktualny po zmianie procesu. Nowy surowiec, nowa linia albo przeniesiona maszyna zmieniają strefy i źródła zapłonu. Sygnałem ostrzegawczym bywa near miss w strefie Ex.
  • Urządzenie z oznaczeniem Ex, ale bez dokumentacji. Bez instrukcji i deklaracji nie zweryfikujesz warunków bezpiecznego użytkowania ani nie wykażesz zgodności w audycie.
  • Modyfikacja urządzenia bez nowej oceny zgodności. Wymiana elementu lub przeróbka obudowy potrafi unieważnić pierwotną ocenę.
  • Brak koordynacji z wykonawcami zewnętrznymi. Serwisant wnosi własne narzędzia i urządzenia, a zakład nie wie, jakie źródła zapłonu pojawiają się w strefie.

Co sprawdzić przed audytem ATEX, żeby dokumenty producenta i użytkownika się zgadzały?

Przed audytem ATEX zbierz dokumenty z obu stron łańcucha:

  • ocenę ryzyka wybuchu i aktualny DZPW,
  • dokumentację stref, najlepiej z planami lub rysunkami,
  • deklaracje zgodności UE i instrukcje do wszystkich urządzeń w strefach,
  • zestawienie urządzeń w strefach z kategorią, grupą i klasą temperaturową,
  • protokoły przeglądów i pomiarów, także zabezpieczeń elektrostatycznych,
  • zapisy szkoleń i poleceń na prace niebezpieczne,
  • zapisy koordynacji z wykonawcami zewnętrznymi,
  • historię zmian procesowych i modernizacji od ostatniej aktualizacji DZPW.

Brak któregokolwiek z tych dokumentów lepiej wychwycić przed kontrolą niż w jej trakcie. Informacje o certyfikatach znajdziesz też w porównaniu certyfikatów ATEX i IECEx.

Najczęściej zadawane pytania o ATEX 114 i 153

Czym różni się ATEX 114 od ATEX 153?

ATEX 114 to dyrektywa 2014/34/UE o urządzeniach i systemach ochronnych. Zobowiązuje producenta do oceny zgodności i oznakowania wyrobu. ATEX 153 to dyrektywa 1999/92/WE o ochronie pracowników. Zobowiązuje pracodawcę do oceny ryzyka wybuchu, wyznaczenia stref i opracowania DZPW. Pierwsza dotyczy produktu, druga miejsca pracy.

Kogo dotyczy dyrektywa 2014/34/UE, a kogo 1999/92/WE?

Dyrektywa 2014/34/UE dotyczy producentów, importerów i dystrybutorów urządzeń oraz systemów ochronnych. Dyrektywa 1999/92/WE dotyczy pracodawców, którzy organizują pracę w miejscach zagrożonych wybuchem. Ten sam zakład bywa adresatem obu, gdy sam wytwarza albo zmienia urządzenia.

Czy urządzenie z oznaczeniem Ex wystarczy, aby zakład był zgodny z ATEX?

Nie. Oznaczenie Ex potwierdza, że producent spełnił wymagania dyrektywy 114. Zakład nadal musi ocenić ryzyko wybuchu, wyznaczyć strefy, opracować DZPW i sprawdzić, czy kategoria, grupa oraz klasa temperaturowa urządzenia pasują do konkretnej strefy i warunków pracy.

Czy użytkownik musi mieć DZPW, jeśli kupił certyfikowane urządzenia?

Tak. Obowiązek opracowania Dokumentu Zabezpieczenia Przed Wybuchem wynika z dyrektywy 1999/92/WE i nie zależy od certyfikatów urządzeń. DZPW opisuje strefy, źródła zapłonu i środki ochrony w całym zakładzie. Certyfikowane urządzenia to jeden z elementów, które w nim uwzględniasz.

Jakie urządzenia można stosować w strefie 1, a jakie w strefie 22?

W strefie 1 stosuje się urządzenia kategorii 2G, dopuszczalna jest też kategoria 1G. W strefie 22, czyli przy pyle, wystarczy kategoria 3D, ale można użyć 2D lub 1D. Poza kategorią sprawdź grupę pyłu, maksymalną temperaturę powierzchni i temperaturę otoczenia.

Kiedy zakład staje się producentem w rozumieniu ATEX?

Gdy modyfikuje urządzenie z oznaczeniem Ex, składa z komponentów kompletne urządzenie albo wytwarza je na własne potrzeby. Wtedy musi przeprowadzić ocenę zgodności jak producent. Zakres wyjątków wyjaśniają wytyczne Komisji Europejskiej, dlatego konkretny przypadek warto skonsultować przed zakupem lub zmianą.

Co sprawdzić w deklaracji zgodności urządzenia Ex?

Sprawdź, czy deklaracja wymienia dyrektywę 2014/34/UE, model i numer urządzenia, zastosowane normy oraz jednostkę notyfikowaną wraz z numerem certyfikatu, jeśli była wymagana. Oznaczenie na tabliczce musi zgadzać się z deklaracją, a deklaracja z instrukcją. Rozbieżność trzeba wyjaśnić przed montażem.

Skąd się wzięły nazwy ATEX 95/114 i ATEX 137/153?

To numery artykułów traktatowych, na których oparto dyrektywy. Dyrektywa o urządzeniach opiera się na art. 114 TFUE (dawniej art. 95), a dyrektywa o miejscu pracy na art. 153 TFUE (dawniej art. 137). Po Traktacie z Lizbony numery się zmieniły, a potoczne nazwy zostały.

Źródła

  • Dyrektywa 2014/34/UE – EUR-Lex
  • Dyrektywa 1999/92/WE – EUR-Lex
  • Wytyczne do dyrektywy 2014/34/UE – EU-OSHA
  • Rozporządzenie Ministra Rozwoju z 6 czerwca 2016 r., Dz.U. 2016 poz. 817 – ISAP
  • Rozporządzenie Ministra Gospodarki z 8 lipca 2010 r., Dz.U. 2010 nr 138 poz. 931 – ISAP
  • Rozporządzenie (UE) 2023/1230 w sprawie maszyn – EU-OSHA

Stan prawny na dzień listopad 2026.

Autor artykułu

Andrzej Bobula

Ekspert ds. bezpieczeństwa w obszarze ATEX i bezpieczeństwa maszyn, specjalizujący się w ocenie ryzyka wybuchu oraz analizie maszyn używanych do produkcji materiałów wybuchowych. Uprawniony do wykonywania prac związanych z dostępem do materiałów wybuchowych (Wojskowy Instytut Techniki Uzbrojenia). Posiada bogate doświadczenie w zakresie certyfikacji maszyn zgodnych ze standardami ATEX oraz oceny zgodności maszyn z Dyrektywą Maszynową 2006/42/WE (CE).

Podobne wpisy